Marta Kwaśnicka

Wróćmy do Wildsteina. Jego „Czas niedokonany” to powieść dużo lepsza niż „Dolina nicości”. Spokojniejsza, ze zdecydowanie mniejszą ilością mielizn.

Muszę przyznać, że rozmach opowieści robi wrażenie. To książka udrapowana na Mannowską sagę z elementami (czemuż sobie żałować?) Babela i Dostojewskiego. Nie ma wątpliwości, że pisanie takiej prozy to akt polityczny bardzo asertywny, podkreślanie wiary w to, że wciąż, mimo wszystko, jest się panem historii i ma się na nią wpływ. Wildstein jest tytanem pracy i ma niezłe pomysły na powieści. Jego proza to dzieło intelektu, spójne, przemyślane od A do Z.

Będę się jednak upierała: autor „Czasu niedokonanego” nie ma w sobie pewnej iskry Bożej, co sprawia, że jego język nie uwodzi i nie wciąga. Zabiegi literackie pojawiają się wówczas, kiedy naprawdę powinny. Są wystudiowane i nie ma w nich artystycznej niewinności. Kiedy potrzebujemy poznać przeszłość bohatera, on dostaje list, w którym ta przeszłość jest streszczona. Albo spotyka przyjaciela, który ni stąd ni zowąd wygłasza tyradę o jego historii. Obrazy na ścianach i cytowane książki niemal zawsze są znaczące i budują dodatkowe sensy. Wszystko jest pod zimną, chirurgiczną wręcz kontrolą autora. Ten warsztat jest widoczny, a nie powinien.

Ale tak, „Czas niedokonany” przeczytałam z zainteresowaniem. Głównie z powodu Zuzanny i Adama Juniora.

Moje zainteresowanie ma charakter pokoleniowy. Bo kim jest Zuzanna? To silna kobieta, zdecydowanie silniejsza od swojego męża. Znamy takie, było ich sporo w życiu każdego z nas, w moim na pewno. To samotne matki, opuszczone przez swoich mężów, z zaciśniętymi zębami przedzierające się przez życie osobiste i zawirowania polityczne końca PRL. Zabierające dzieci na spotkania Komitetów Obywatelskich, zabijające samotność bujnym życiem towarzyskim. Impulsywne, robiące maślane oczy do Michnika czy Balcerowicza. Wypaczające i córki, i synów, chociaż każdego inaczej. A więc Wildstein to dostrzega.

Nie żeby Zuzanna była postacią o do końca przekonującej psychologii. Składa się głównie z wydarzeń, w których uczestniczy, i z fraz, które wypowiada. Widać jednak, że Wildstein szkicuje z natury. Przekonuje nas jej droga życiowa, bo wszyscy takie kobiety widzieliśmy i całą resztę możemy sobie opowiedzieć sami.

Są także dzieci tych kobiet, takie jak Adam. Pod koniec książki trafimy bowiem znowu, metaforycznie i dosłownie, do „Doliny nicości”. Pojawią się nawet ci sami bohaterowie. Biografia najmłodszego Broka jest trochę przesadzona. Mafie rosyjskie, seks zbiorowy i kochanki z całego świata – tego w życiu mojego pokolenia nie ma chyba aż tak wiele. Jest natomiast na pewno potrzeba budowania od nowa, poszukiwania prawdy, która już jakiś czas temu zgubiła się w pół- i ćwierćprawdach. Z winy systemu, z winy rodziców, z winy momentu historycznego.

Od kilku dni zastanawiam się nad fenomenem zmian pokoleniowych. Spierałam się o to nawet z T.. Broniłam prawa każdego pokolenia do postrzegania świata po swojemu i mówienia własnym językiem. T. uważał, że odrębności muszą zniknąć w imię pionowej, diachronicznej narodowej jedności. W takich sporach stanowiska polaryzują się czasem aż do przesady, w sumie chodziło nam o to samo. O ile zmiana optyki jest nieunikniona, bo rośniemy w innych czasach niż poprzednie pokolenia i mamy inne doświadczenia, to przecież musimy być dla siebie wzajemnie zrozumiali. Powieść Wildsteina jest w stanie do mnie przemówić. Rozumiem Zuzannę, bo znam Zuzanny, i rozumiem Adama, chociaż nie mam jego życiowych doświadczeń.

Pokolenie Adama Broka dość długo pozostawało nieme, chyba dłużej niż powinno. Ostatnio zaczyna odzyskiwać mowę. Pewnie trzeba jeszcze poczekać kilka chwil, zanim ten głos odpowiednio się ustawi. Mamy już jednak pierwsze książki Adamów. Czy mówią już własnym głosem i jest zrozumiały dla pokoleń poprzednich? Zajrzyjmy do „Boidudy”.

CDN.

Tęsknię do prozy, w której w odpowiednim momencie gaśnie światło, gdzie opis stopy zastępuje omówienie ciała, a powiedzenie o kobiecych udach, że są „grrrr i wrrrr” to zamknięcie tematu. Nikogo nie interesuje, co potem robicie/robiliście/chcielibyście robić z tymi udami.

*

Czego się spodziewałam? Sama kilka miesięcy temu pisałam o tym, że Polacy to sensualiści, a katolicyzm tylko to pogłębia. Nie napisałam jednak, że kulturę poznaje się po tabu, których przestrzega. Jeśli tabu nie istnieją, znika kultura. Opowiadanie nie-wprost o tym, o czym opowiadać nie można, omijanie raf czy wiele mówiące przemilczanie stanowiły od zawsze wielkie paliwo literatury.

Ale nie powieści pisanych przez polską prawicę. Tutaj wszechobecne są naturalistyczne interludia, ozdobniki w postaci męskich genitaliów (o, jakże niektórzy pisarze lubują się w ich opisywaniu) i wypiętych kobiecych pośladków. Znajdziemy ich mnóstwo u Ziemkiewicza, Horubały, Wildsteina czy Twardocha, żeby skupić się na tych, których omawiam w kilku poprzednich i najbliższych wpisach (dokąd mnie później temat powieści prawicowej zaprowadzi – nie wiem).

Uśredniony tu przeze mnie pisarz prawicowy ma prosty obraz kobiety: przede wszystkim jest ona obiektem pożądania. Poznajemy ją poprzez jej atrybuty zewnętrzne i nawet jeśli potem okaże się, że ma również inne, to i tak pozostaje bytem znajdującym się ciągle w potencjalnym zasięgu „rząpia”. Oto kilka przykładów, bynajmniej nie najbardziej jaskrawych.

Nawet w opisanym poprzednio kameralnym „Zgredzie” Ziemkiewicza przeczytamy to i owo (trzeba przyznać, że są to ciepłe fragmenty). Pisarz miewa jednak i momenty bardziej odważne. Na przykład w „Żywinie”, gdy opisuje wrażenie, jakie „kusząco opięte spódnicą pośladki” Arlety robią na głównym bohaterze, a potem szczegółowo przedstawia nam scenę zbliżenia. „- Dziwka – rzucił, obracając ją i popychając w stronę kanapy. – Odwal się… – powtórzyła, ale poddawała się potulnie niewypowiedzianym rozkazom. Chwycił ją mocno za piersi, wcisnął dłoń pod bluzkę” i tak dalej, i tak dalej.

U Wildsteina seks to niepotrzebny dodatek do intelektualnie wypracowanych konstrukcji. Dosadnych przygód wojującej feministki i redaktora najpoczytniejszego dziennika w „Dolinie nicości” i sobie, i Państwu, oszczędzę. Myślę, że ich opisy mogłyby spokojnie pojawić się u Gretkowskiej. Ale i główny bohater pozytywny ma tutaj swoje potrzeby. Kiedy zatem do jego mieszkania wchodzi nieznana kobieta, widzi przede wszystkim jej piersi, jest „podniecony i zły”. „Chciałby móc zedrzeć z niej ciuchy, rzucić ją na ziemię i wziąć bez wstępu i bez słowa. Upokorzyć” („Dolina nicości”).

Najbardziej żal Horubały – byłby świetnym pisarzem, jego proza przylega do rzeczy jak bibuła. To jednak typ lubieżny i ekshibicjonistyczny; dostał od Boga talent jak Bugatti Veyron, ale woli jeździć nim na dwójce po ciemnych zaułkach Warszawy, by podziwiać laski w tenisowych spódniczkach, krótkich bluzeczkach i szpilkach-wsuwkach. Erotyzm to dla niego esencja poetyki, literackie credo. Jako pisarz po prostu nie potrafi spojrzeć inaczej na kobietę. „Patrzę na nią i staram się dokopać w niej jakiegoś seksapilu, to zazwyczaj skutkuje, jeśli kobitkę uda się otoczyć mgiełką erotyzmu, łatwiej ją zaakceptować […]. Pod swetrem unoszą się jędrne chyba jeszcze piersi. Gdyby ją tak ubrać w męską koszulę” („Farciarz”; „Umoczonych” i „Przesilenia” nie będę cytować, bo musiałabym przepisywać zbyt wiele).

Człowiek to u Horubały Homo sexualis. Popęd płciowy jest podstawową cechą jego męskich bohaterów. W każdej powieści pisarz szamocze się, by przekuć ten fakt w coś wznioślejszego (cokolwiek – traktat o miłości małżeńskiej, Realpolitik czy o dojrzałości). Efekt jest niezmiennie klaustrofobiczny. W pamięci zostaje tylko szereg scen miłosnych na pralce, łóżku i kserokopiarce oraz trochę uwag na temat wyglądu kobiet. Na razie nie wynika z tego prawie nic.

Twardoch, jako młodszy, wstępuje na wydeptane ścieżki, w dodatku idzie udziwnionym krokiem. W „Wiecznym Grunwaldzie”, jak dotąd najważniejszej książce autora, akt płciowy znalazł wykładnię narodowo-ontologiczną (to jednak ciekawa powieść – omówię ją osobno w jednym z kolejnych wpisów). U Twardocha bywa przynajmniej zabawnie, bo zamienniki słów nie są tak ofensywne. „Cudzenie” jest tam w każdym razie aktem władczym: „wiedziałem, że tylko w jeden sposób mężczyzna może władać stadem kobiet: kopulując je wszystkie, nie miłośnie, lecz władczo. Więc wycudziłem jednej nocy wszystkie duchny w domu zbytnim [...] a one uznały mnie za swojego pana”.

*

Zastanawia mnie, że tak mało mówi się o tym aspekcie polskiej prozy, zwłaszcza prawicowej, która niby ma być związana z konkretnymi wartościami. Dziwne jest i to, że czytelnicy pochylają się nad tymi świerszczykami dla inteligencji i kiwają głowami z ukontentowania (jednocześnie pomstując na Gretkowską). Żyjemy w bezpruderyjnych czasach, nic więc nie powinno dziwić, że za językiem narratora trafiamy w niespodziewane miejsca. Czy jednak na pewno?

Może trochę w tym winy siermiężnej estetyki PRL, gdzie – choćby w filmach – musiała być obowiązkowa „goła baba”, pewnie i po to, aby trochę popsuć polską wyobraźnię. Metoda się sprawdziła, wyobraźnia się zepsuła. Pisarze prawicowi średniego pokolenia (Twardocha dorzucam jako bonus) idą tym samym tropem.

Nie postuluję, by polscy pisarze wzięli się za powieści dla guwernantek. Zwracam uwagę, że zalewanie nas seksem nie jest wcale działaniem w obronie kultury, jak to pewnie niektórzy autorzy sobie tłumaczą, ale jej niszczeniem. Dzisiaj seks to sztampa. Chciałam też zwrócić uwagę, że męskiej ręki w literaturze nie rozpoznaje się po ilości opisów kopulacji (jak wiemy, kobiety też tak potrafią pisać). Tęsknię do prozy, w której w odpowiednim momencie gaśnie światło, gdzie opis stopy czy dłoni zastępuje omówienie ciała, a powiedzenie o kobiecych udach, że są „grrrr i wrrrr” to zamknięcie tematu. Nikogo nie interesuje, co potem robicie/robiliście/chcielibyście robić z tymi udami.

Jeśli powieść jest lustrem, które obnosi się po dziedzińcu, to można w nim zobaczyć całą brzydotę dziedzińca. Może być jednak i tak, że, porównując rzeczywistość do jej odbicia, widzimy wyraźnie, jak brudne jest zwierciadło. „Katole rzeczywiście są najlepsi w seksie […], połączenie poczucia winy, lęku, stłumień daje rewelacyjną miksturę” – zapewnia Horubała („Farciarz”). Siegmund Freud, analyse this, jak śpiewała Madonna w piosence do jednego z Bondów. Na pewno mikstura ta wpływa na kształt prawicowej powieści.

POST SCRIPTUM

Ziemkiewicz w „Zgredzie” wspomina o negatywnych recenzjach pisanych przez paniusie. Chcecie mnie nazwać „paniusią”? Nazwijcie. Mi się hormonalna proza po prostu nie podoba.

Lekturę powieści Ziemkiewicza rozpoczęłam kiedyś od „Żywiny”. To był poważny błąd. Musiało upłynąć trochę czasu, zanim zdecydowałam się sięgnąć po niego po raz kolejny. „Zgred”, który wpadł mi w ręce ostatnio, to lektura całkiem przyjemna, od „Żywiny” o niebo, albo i dwa, lepsza.

Przede wszystkim: opowieść jest bezpretensjonalna. To po prostu (autobiograficzny zapewne) strumień świadomości, bardzo długi felieton pisany wieczorami, pomiędzy jednym odczytem z glukometru a drugim. Oczami Rafalskiego, bo tak nazywa się narrator, oglądamy kilka miesięcy, które poprzedziły katastrofę w Smoleńsku. Spodziewalibyśmy się zatem może jakiegoś wzrostu napięcia, które kulminowałoby upadkiem polskiego samolotu, jakiś znaków na niebie i ziemi, chórów anielskich czy trąb jerychońskich. Trochę się chyba już do takich efektów w kontekście Smoleńska przyzwyczailiśmy. Tymczasem nic z tych rzeczy – życie toczy się niespiesznie, nawet wolniej niż wcześniej, bo rozchwytywany publicysta odkrywa nagle, że ma problemy ze zdrowiem. Musi zatem zwolnić, co daje mu szansę na prowadzenie dziennika intymnego, w którym porównuje się do Tyrmanda i Kisielewskiego (piszących swoje dzienniki), wspomina ojca i dokonuje duchowego remanentu. Znajdziemy tu także osobistą ocenę III RP, państwa zupełnie byle jakiego, rozparcelowanego pomiędzy lokalne układziki, całkowicie „sprywatyzowanego”, pełnego krętaczy i ludzi letnich. Właśnie dlatego finałowa katastrofa wcale nie zaskakuje, po prostu roztapia się strumieniu zdarzeń i doskonale z nich wynika. Za ten spokój chwała autorowi.

„Zgred” to kolejna powieść zatopiona w tu i teraz. Ziemkiewicz nie ukrywa, co jest jego głównym zajęciem. Podaje nam smakowite plotki z samolotów rządowych i nieoficjalnych spotkań, nie zmienia nazwisk (chyba że ironicznie – pojawia się na przykład redaktor Liz). Całość jest ciepła, ale – jeśli ktoś zna publicystykę jej autora, a ja znam i lubię – w żaden sposób niezaskakująca. I chyba właśnie przewidywalność staje się największym problemem powieści tzw. autorów prawicowych. „Mnie powieść prawicowa ostatnio kojarzy się nudą” – wpisał jeden z internautów pod pierwszym tekstem w tym cyklu. Kiedy kończyłam „Zgreda”, miałam podobne odczucia.

Jest jednak jedna ciekawa zmiana, którą muszę odnotować. Dotyczy pokoleniowej optyki. Ziemkiewicz i Wildstein „jądro ciemności” wyraźnie plasują na Czerskiej. Widać, jak ważną postacią negatywną dla prawicy  z roczników 50. i 60. jest redaktor naczelny „Gazety Wyborczej”. Chyba nic dziwnego. Kiedy Ziemkiewicz był mniej więcej w tym wieku, w którym jestem ja, spadały maski i w nowej rzeczywistości okazywało się nagle, kto jest kim i jakie ma zamiary. Za kilka wpisów spojrzymy na prozę młodego reprezentanta powieści prawicowej, Jakuba Lubelskiego (przedstawiciel roczników 1980.). Zobaczymy, że „Wyborcza” to dla niego już tylko gazeta rodziców, znana z dzieciństwa, oswojona i niemal zupełnie niestraszna. I chyba wcale nie musi to wynikać z młodzieńczej lekkomyślności, ale z innych pokoleniowych doświadczeń. Także demon Michnika najzwyczajniej w świecie się zużywa.

Zanim jednak pójdziemy dalej, musimy przyjrzeć się temu, co dzieje się, kiedy pisarz prawicowy spojrzy na kobietę.

CDN.

„Daniel podniósł głowę i popatrzył prosto, wycelował w niego szarą twarz ze sterczącym dziobem nosa na tle dwóch wież kościoła w spirali ptaków”. Literacki opis musi być precyzyjny, ostrożnie ważyć słowa, by efekt nie był groteskowy. Wildstein tej sztuki nie posiadł: fragment, który zacytowałam, pochodzi z pierwszych stron „Doliny nicości” i przywiódł mi na myśl jakąś kiczowatą podróbkę obrazu Dalego – ni to landszfacik, na którym ktoś nieudolnie wypunktował ptaki, ni to ludzka twarz. Taki zawód, a to dopiero początek książki. Potem tych zawodów jest coraz więcej.

Nie to, żeby w „Dolinie nicości” w ogóle nie było jasnych punktów. Są, i to kilka. Najciekawsze są postaci zdrajców i to, jak Wildstein szkicuje problem zdrady w ogóle, podkreślając go, niezbyt zresztą subtelnie, fastrygą w postaci wątku Ewangelii Judasza. W powieści mamy bowiem kilka modeli zdrady, a każdego z tych, którzy się jej dopuścili, autor traktuje inaczej. Złamanego nieludzkim traktowaniem Daniela, o którego nosie czytaliśmy na początku, z prawdziwą empatią. To ważne, bo, gdyby takich powieści było więcej, trudniej byłoby zarzucać prawicy, że chce rozliczać wszystkich jedną miarą i że szturmuje korytarze IPNu z nożami w zębach.

Temat zdrady zawsze w naszym kraju był i jest niebywale istotny. Można byłoby nawet napisać historię literatury polskiej z punktu widzenia tego, jak opisywano zdrajców. Główne motywy naszkicował już Mickiewicz, od fałszywej nuty targowicy, poprzez salon warszawski, po niejednoznaczną postać Wallenroda. Trzeba przyznać, że nasze dzieje dawały zdrajcom wszelkiej maści wielkie pole do popisu. W dodatku historia zdrady polskiej wcale się nie skończyła, nie można zatem rezygnować z jej literackiego opisu. Ciągle znajdziemy nowych targowiczan i nowych wallenrodów. Z drugiej strony – nie sądzę, żebyśmy musieli być skazani na oglądanie ich jedynie w kontekście UB i „michnikowszczyzny”. Literatura jest także po to, by wątki, które znamy z autopsji, wyrzucać w nowy kontekst, preparować i oglądać pod szkłem powiększającym; wtedy łatwiej zobaczyć je z wszystkich stron. Chyba strach, że w literaturze najnowszej jest tego wciąż tak mało.

Kolejne światełko w „Dolinie nicości”? Przejmujący wątek staczania się zaszczutego dziennikarza, głównego bohatera. Badając własne reakcje, doszłam do wniosku, że zrobił na mnie wrażenie głównie dlatego, że domyślałam się w nim autobiograficznego podłoża. Moje wzruszenie nad nad niezawinioną krzywdą redaktora to być może jakiś element lektury kobiecej.

Jasne punkty nie mogą jednak odwrócić naszej uwagi od faktu, że w swojej najsłynniejszej książce Wildstein zafundował nam po prostu dialogowaną publicystykę, w dodatku dość ciężkiego gatunku. Ale, żeby zabić ów publicystyczny posmak i na siłę swoje dzieło zbeletryzować, zalał wszystko sosem naturalistycznie podanego seksu. Uprawiają go tam wszyscy; źli bohaterowie kopulują w sposób zwierzęcy, dobrzy – nieco (ale tylko nieco) bardziej subtelny. Wystarczy wpisać do Google’a „Wildstein, Dolina nicości”, aby wyskoczyło od razu kilka co mniej smakowitych cytatów, jak ten o pierwszym zbliżeniu cielesnym Marii i sławnego redaktora. Doprawdy, ta powieść byłaby dużo lepsza, gdyby nie była tak niesmaczna. (To, jak często nasi pisarze biorą się za opisy seksu, jest znamienne. Czytając prawicową prozę trudno uwierzyć, że jakakolwiek literatura była w stanie istnieć przed 1968 rokiem. Poruszę ten temat w osobnym wpisie).

W ogóle zabawna historia z tą „Doliną nicości”, bo Bronisław Wildstein był za nią głównie albo bardzo chwalony („Rzeczpospolita” i okolice), albo nazywany grafomanem („Wyborcza” i okolice). Tymczasem to książka szalenie nierówna, z momentami dobrymi i zupełnie fatalnymi. Jeśli porównywać ją do „Wesela” (prof. Maciej Urbanowski), to tylko dlatego, że oba dzieła traktują o osobach z krwi i kości i oba napisano w trosce o Rzeczpospolitą. Niech to jednak nie odbiera nam ostrości widzenia: „Wesele” to wielkie dzieło literackie, „Dolina…” – nie.

Sporo energii poświęcono także przekonywaniu potencjalnych czytelników, że „Dolina…” nie jest tak publicystyczna, jak się wydaje (np. Tomasz Terlikowski). A jeśli nawet jest publicystyczna, to nie szkodzi, bo „Wesele” i „Dziady” też takie były (sam Wildstein). Sama nie uważam, żeby jawne odwoływanie się do „tu i teraz” zabijało literackość dzieła, powieść musi się jednak bronić artystycznie; musi mieć inne, dodatkowe walory. Literatura na to jest literaturą piękną, aby nas uwodziła swoją urodą. Wildstein jest znakomitym publicystą, nie trzeba go jeszcze koronować na mistrza powieści polskiej, bo na ten diadem nie zasłużył.

W przypadku powieści Wildsteina uwidoczniły się znowu negatywne skutki przesadnej środowiskowej solidarności, której zdarza się czasami przeważać nad zdrowym rozsądkiem. Po pierwsze, z zasady przyjmuje się, że jeśli autor jest „nasz”, to musi być świetny, bo, twierdząc inaczej, osłabiamy własny obóz. „Nasi” to zatem zawsze znakomici artyści. Inny powód prawicowych aklamacji jeden z moich znajomych (w kontekście innej powieści) streścił ostatnio w prostej formule: podrap mnie po plecach, a ja cię potem po brzuchu. Pragmatyzm kazałby pójść na owo „środowiskowe iskanie”, ale z jednym zastrzeżeniem: popularyzacja jest rzeczą ważną, musi być jednak nazywana po imieniu, inaczej, podając się za obiektywną ocenę, zrodzi kolejne średnie dzieła, bo wykreuje złe literackie gusta. Przez zbytnią pobłażliwość krytyków czytelnicy i autorzy tracą czujność, a kultura prawicy obiektywnie traci na jakości.

Pomiędzy jedną premierą książki Wildsteina a drugą, musimy tymczasem przełykać gorzkie pigułki nieco zasłużonej ironii. Na przykład szpilki Henryka Berezy, wtykane mimochodem w jednym z ostatnich numerów „Polityki” w przewodniczącego kapituły Nagrody Mackiewicza: „Dwa miesiące temu przypadkowo spotkaliśmy się z [Markiem] Nowakowskim pod sklepem spożywczym na Wiejskiej. Mieliśmy rozmówkę weteranów alkoholowych. On się pytał, czy jeszcze piję. Ja powiedziałem, że umiarkowanie, tylko dla markowania. Tak sobie pogadaliśmy, ale to lepiej, niż gdybyśmy rozmawiali o tym, że Bronisław Wildstein jest największym polskim pisarzem”.

Nie jest.

CDN.

Literatura to specyficzna forma używki. Są tacy, którzy wprowadzają sobie do żył i gardeł związki chemiczne; inni, choć pewnie nie dotyczy to wszystkich czytelników, upajają się związkami słów „drogą poprzez oczy”. Tak, należę do tych ostatnich. Zwykle wchodzę w intensywne relacje z dziełami literackimi, szukam jednak sztuki dobrej jakości, bo tylko ona dają satysfakcję, która zostaje na dłużej (już Bobkowski zauważył, że dobrą literaturę poznaje się po tym, jak długo w nas eksploduje. „Dobra, prawdziwa proza – pisał w Szkicach piórkiem – jest jak suknia od Paquin i Moluneux: niby nic, a jest w tym wszystko. Coś zupełnie nieuchwytnego. To odbezpieczone granaty, które autor daje czytelnikowi, którymi go wypycha, aby wybuchły w nim. Czym dłużej eksplodują, tym pisarz jest większy”. To świetne kryterium). Inaczej lektura to tylko czcze pasatiempo, na które – pozwolę sobie tutaj na tautologię – po prostu szkoda mi czasu.

Właśnie dlatego najnowsza literatura polska budzi we mnie wielkie poczucie winy. Choćby z pobudek patriotycznych powinnam ją regularnie zgłębiać, wczytywać się, poznawać – nawet jeśli mnie nie pociąga. Bo na ogół nie pociąga. Rozmija się z moimi potrzebami (może to podejrzane kryterium, ale tylko na pierwszy rzut oka; potrzeby odbiorców literatury są ważne, bo one decydują, czy dzieło przetrwa). W dodatku zawsze wydawało mi się, że lepiej sięgać po dzieła sprawdzone i ponadczasowe; jeśli w ogóle do kogokolwiek równać, to tylko do tych największych.

Nie, żeby we współczesnej Polsce w ogóle nie było dobrych pisarzy. Na pewno zostanie po naszych czasach kilka nazwisk, na przykład Rymkiewicz, na którego kolejne książki, chociaż tak do siebie podobne, ciągle się czeka. Zostaną i pojedyncze dzieła, takie jak Madame, bo reszta tekstów Antoniego Libery jest dla mnie tylko komentarzem i cieniem tej wspaniałej powieści. Są także tacy, którzy do rangi sztuki potrafią podnieść krytykę. Jeśli brakuje literatury, która budzi emocje, czytajmy krytykę, czemu nie?

Kiedyś bez wątpienia nasza literatura wyglądała lepiej. Mam wrażenie, że poruszanie się po tej współczesnej jest łowieniem bardzo już rzadkich pereł w błocie, które zostało po jakimś wielkim odpływie. Istnienia tego błota ciągle nie pojmuję, chociaż przecież są obiektywne powody takiego stanu rzeczy. Publikuje się niby sporo, głównie jednak w tym kręgu, który dysponuje pieniędzmi i sponsorami, a ci ostatni, jak zawsze bywało, determinują tematykę dzieł. W dzisiejszych czasach pieniądze idą za literaturą „zaangażowaną społecznie”, to znaczy taką, która przekonuje o anachroniczności polskości jako takiej (tymczasem nie mam większych wątpliwości, że najwspanialsi pisarze świata osiągali szczyty, tkwiąc korzeniami we własnej tradycji. Obojętnie na kogo spojrzymy: Dostojewski jest bezgranicznie rosyjski, Austen i Dickens – angielscy, Flaubert i Balzac – francuscy, i tak dalej). Do tego środowiskowa reglamentacja zachwytu, nie tylko zresztą po stronie „Wyborczej”, chociaż tam mechanizm obiegu literatury jest bardziej widoczny, bo działa z dużo większym rozmachem. Przy analogicznym saloniku prawicy ten „wyborczy” jest jak Big Ben, kiedy porównać go do zegara z kukułką. Obie strony to jednak obiegi zamknięte. Główne role zostały rozdane. Stąd i wrażenie martwicy.

*

Czy jest o co gardłować? Czym w ogóle jest literatura? Zabrzmi to pewnie górnolotnie, ale jest ona jedną z funkcji narodu. Penetruje za nas drogi, którymi my sami nie mogliśmy lub nie możemy podążyć, unieśmiertelnia to, co powinno być unieśmiertelnione, wydeptuje ścieżki, którymi podążają myśli pokoleń, bada dno masowych emocji, rozszerza i kształtuje język. Im bardziej jest subtelna, tym bardziej subtelni będą jej czytelnicy. Podobne funkcje spełniają inne gałęzie kultury, ale skupmy się chwilowo tylko na sztuce słowa. Potrzeba wielu pisarzy i poetów, żeby te wszystkie ścieżki wydeptywać, tym bardziej, że należy nad nimi pracować ciągle, bo nieuczęszczane zarastają.

Siłą rzeczy najbliżej mi do obecnej literatury „prawicowej”. Nazywajmy ją w ten sposób, chociaż podobne etykietki bywają mylące, bo literatura i bieżąca polityka raczej nie chodzą ze sobą w parze, co należy uszanować; sporą frajdę będzie mi jednak sprawiało wrzucanie do tego wora także tych, którzy ostatnio od prawicy się dystansują. Ostatecznie to od nas zależy, czy „prawica” będzie pojęciem szerokim czy wąskim, i ja wolę ją poszerzać. Inaczej stanie się kadłubowym skansenem i straci jakąkolwiek możliwość oddziaływania na rzeczywistość. Poza tym myślę, że wszyscy rozumieją, o co chodzi. Chodzi o zawężenie grona autorów, którzy będą mnie interesowali w kolejnych wpisach.

Choć zatem literatura prawicowa to uboga krewna tej spod znaku Nike, to jednak i tutaj ukazuje się trochę książek. Najwięcej emocji budzą powieści, które są niby ostatecznym sprawdzianem kunsztu pisarza (nie jestem polonistką, więc mnie tak myśleć nie nauczono; z chęcią oddam każdą złą, a nawet średnią powieść za dobry wiersz, pamiętnik, dramat czy esej). W każdym razie – chwilowo skupię się na powieściach, bo one obrodziły i w ich przypadku najłatwiej o porównania czy wyciąganie wniosków. Omówię kilka wybranych. W średnim pokoleniu jest trzech czy czterech sztandarowych powieściopisarzy, których trzeba czytać, żeby nie wypaść z obiegu. W młodym pokoleniu – jeden, kolejny solidny produkt literatury fantastycznej, a ostatnio pojawił się jeszcze nowy debiut.

Ponieważ na Zakrzówku słowiki znów śpiewają upajająco, skłaniają mnie do czynów nierozważnych. Postanowiłam zanotować, co sądzę o polskiej powieści prawicowej.

CDN.